Vrouwenhart in de overgang: wat verandert er voor je hart en bloedvaten?

Vrouwen krijgen gemiddeld zeven tot tien jaar later dan mannen te maken met hart- en vaatziekten. Tijdens de overgang verandert dat beeld. De eierstokken maken minder oestrogeen aan en er treden veranderingen op in je stofwisseling en bloedvaten. De overgang is dan ook een belangrijk keerpunt voor je hart- en vaatgezondheid, los van veranderingen die horen bij het gewone ouder worden. 

Oestradiol, de belangrijkste vorm van oestrogeen, helpt je bloedvaten in goede conditie te houden. De binnenkant van je bloedvaten heet het endotheel. Oestradiol stimuleert daar de aanmaak van stikstofoxide. Deze stof helpt je bloedvaten te ontspannen en wijder te worden. Zo draagt stikstofoxide bij aan de regulatie van je bloeddruk en een gezonde werking van je bloedvaten. 

Als de hoeveelheid oestrogeen tijdens de overgang daalt, neemt deze beschermende invloed op je bloedvaten af. Dat kan verschillende gevolgen hebben: 

• Minder elastische bloedvaten: je bloedvaten kunnen stugger worden en zich moeilijker verwijden. 

• Verschuivend lichaamsvet: vet slaat zich sneller op rond de buik en rond het hart. Dit kan bijdragen aan ontstekingsprocessen in het lichaam. 

• Ongunstiger cholesterol: tijdens de overgang kunnen je cholesterolwaarden ongunstiger worden. Het LDL-cholesterol kan stijgen en het HDL-cholesterol kan tegelijkertijd minder beschermend werken. 

• Hogere bloeddruk: na de menopauze kan je bloeddruk stijgen. Minder oestrogeen en een grotere gevoeligheid voor zout kunnen daarbij een rol spelen. Onderzoek beschrijft dat deze stijging vaak in de 5 tot 20 jaar na de menopauze optreedt. 

• Minder gevoeligheid voor insuline: je cellen reageren minder goed op insuline, waardoor de kans op diabetes type 2 toeneemt. 

Onderzoek laat twee signalen zien die samenhangen met het risico op hart- en vaatziekten: 

1. Hevige opvliegers en nachtzweten: deze bekende klachten zijn meer dan alleen vervelend. Vrouwen met ernstige opvliegers of nachtzweten hebben gemiddeld vaker een ongunstiger cardiovasculair risicoprofiel. Daarnaast hangt vooral de ernst van deze klachten samen met een hoger risico op hart- en vaatziekten. In een grote analyse was dit risico bij ernstige vasomotorische klachten ruim twee keer zo hoog. 

2. Een vroege of premature menopauze: vind je menopauze vóór je 45e plaats, dan spreken we van een vroege menopauze. Vóór je 40e spreken we van een van premature ovariële insufficiëntie (POI). Onderzoek laat zien dat een eerdere menopauze samenhangt met een hoger risico op hart- en vaatziekten, waarbij het risico hoger is naarmate de menopauze eerder plaatsvindt. Hoe eerder de menopauze begint, hoe langer je lichaam met minder oestrogeen te maken heeft. Dat kan een rol spelen bij het hogere risico op hart- en vaatziekten. 

De overgang zelf is niet te voorkomen, maar je kunt wel invloed uitoefenen op een aantal risicofactoren voor hart- en vaatziekten. Een gezonde leefstijl is daarbij belangrijk. Uit de grote Australische 45 and Up Study blijkt dat een gezonde leefstijl samenhangt met een kleinere kans op hart- en vaatziekten. Dat verband werd ook gezien bij vrouwen met een premature menopauze vóór hun 40e. 

Met deze vier punten kun je zelf aan de slag:

• Eet hartgezond: kies vaker voor een mediterraan of DASH-eetpatroon, met veel groenten, fruit, volkoren graanproducten, vis en olijfolie, en minder rood vlees en suiker. Het DASH-eetpatroon is specifiek gericht op het verlagen van de bloeddruk. Omdat je tijdens en na de overgang gevoeliger kunt worden voor zout, helpt minder zout ook om je bloeddruk te verlagen. 

• Beweeg voldoende: streef naar minstens 150 minuten matig intensieve inspanning per week, zoals stevig wandelen of fietsen. Regelmatig bewegen helpt onder andere om je bloeddruk gezond te houden. Doe daarnaast twee keer per week krachttraining om je spieren op peil te houden.

• Stop met roken: roken hangt samen met een eerdere menopauze, kan opvliegers verergeren en verhoogt de kans op een hartinfarct sterk. Onderzoek bij vrouwen van middelbare leeftijd laat zien dat rokers ongeveer drie keer zoveel kans op een hartinfarct kunnen hebben als vrouwen die nooit hebben gerookt.  

• Zorg voor slaap en ontspanning: te weinig slaap en langdurige stress kunnen ervoor zorgen dat je zenuwstelsel langer actief blijft. Daardoor kan je bloeddruk stijgen. Ook hangen slechte slaap en langdurige stress samen met een hoger risico op hart- en vaatziekten. Geef goede nachtrust en ontspanning daarom voorrang. 

Hormoontherapie (HRT) is de meest effectieve behandeling tegen opvliegers en nachtzweten. HRT wordt niet ingezet om hart- en vaatziekten te voorkomen. Recent onderzoek ondersteunt wel de timing-hypothese. Daarmee wordt bedoeld dat het moment waarop je met HRT begint invloed kan hebben op de effecten voor hart en bloedvaten. Bij gezonde vrouwen die vroeg met HRT starten — binnen 10 jaar na hun laatste menstruatie, of vóór hun 60e — zijn de cardiovasculaire uitkomsten gunstiger dan bij vrouwen die later starten. Onderzoeken laten binnen deze groep onder meer minder hart- en vaatproblemen en een lagere totale sterfte zien. Meer onderzoek is nodig om precies vast te stellen voor welke vrouwen en bij welke vorm van HRT deze voordelen gelden. 

Dit staat in schril contrast met de bekende WHI-studie uit 2002. Daarin werden wél risico’s gevonden. De vrouwen in dat onderzoek waren echter gemiddeld 63 jaar en gemiddeld ongeveer 12 jaar voorbij hun menopauze toen zij met HRT begonnen, dat is tegenwoordig heel anders.

Ook de manier van toedienen en het soort hormoon maken tegenwoordig verschil: 

• Oestrogeen via de huid (pleister of gel): gaat niet eerst door de lever, en heeft daardoor minder invloed op de bloedstolling dan oestrogeen in tabletvorm. Onderzoek wijst erop dat transdermaal oestrogeen een gunstiger profiel heeft wat betreft het risico op trombose. Ook de dosering speelt hierbij een rol. 

• Gemicroniseerd progesteron is natuurlijk progesteron dat zo is verwerkt dat je lichaam het goed kan opnemen. Gemicroniseerd progesteron en dydrogesteron lijken een gunstiger effect te hebben op factoren die samenhangen met hart- en vaatgezondheid dan sommige oudere synthetische progestogenen. Sommige van die oudere varianten kunnen namelijk een deel van het gunstige effect van oestrogeen op de cholesterolwaarden afzwakken. 

Tijdens de overgang kunnen veranderingen optreden die je hart en bloedvaten kwetsbaarder maken. Zie deze levensfase niet als periode van onvermijdelijke achteruitgang, maar juist als een belangrijk moment om aandacht te besteden aan je hart- en vaatgezondheid. Met een gezonde leefstijl en, waar nodig, in overleg met je arts een hormoonbehandeling die bij jou past, kun je invloed uitoefenen op verschillende risicofactoren voor hart- en vaatziekten.